မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ လႄႈ တႃႇလီႇပၼ်ႇ

မိူဝ်ႈလဵဝ် မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇၼႆႉ တႃႇလီႇပၼ်ႇ(Taliban)ၶဝ် ႁုပ်ႈသိမ်းလႆႈၵႂႃႇၼႂ်းၵၢင်လိူၼ် August 2021 ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵွၼ်ႇၼႃႈတႃႇလီႇပၼ်ႇယိုတ်းလႆႈၶိုၼ်း မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇၼႆႉ မီးလၢႆၽၢႆႇလၢႆမိူင်း လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ ဝၢႆးသိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ထွၼ်သိုၵ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇ ၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ 60-90 ဝၼ်း- ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ တေၸၢင်ႈယိုတ်းလႆႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼႆယူႇ။ ယင်းဢမ်ႇထိုင် 2 ပၢတ်ႈ တႃႇလီႇပၼ်ႇ ယိုတ်းလႆႈဝဵင်းလူင်ၵႃႇလ်ပူႇ  လႄႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 16 August 2021။ ဝၢႆးသေၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၵျူဝ်း ပၢႆႇတႅၼ်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ဝၼ်းထီႉ 31 August 2021 ၼႆႉ တေထွၼ်တပ်ႉဢွၵ်ႇ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ဝၼ်းလိုၼ်းသုတ်းၵေႃႈ ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇၶဝ် ပိုတ်ႇၼႃႈသိုၵ်း ယိုတ်းဢဝ်ဝဵင်းလူင်လၢႆလၢႆဝဵင်း တေႃႇထိုင်ပေႃးသိမ်းလႆႈ ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်းပႃး။

ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ လုၵ်ႉတီႈလႂ်မႃး? မီးတီႈပွင်ႇသင်?

တႃႇလီႇပၼ်ႇ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ (ၸုမ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်း) ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ (ပုတ်ႇသျ်တူႇ-Pashtun)။ ဝၢႆးသိုၵ်းသူဝ်ႇပီႇယႅတ်ႉ ရၢတ်ႉသျႃး ဢွၵ်ႇမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ပၢႆပီ 1990 ၼၼ်ႉ တႃႇလီႇပၼ်ႇ
တႄႇမီးၸိုဝ်ႈသဵင်မႃး ၼႂ်းမိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇ။ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈပုတ်ႉသျ်တူႇၼႆႉ မီးၼႂ်းၵႄႈၵၢင်
သွင်ၸိုင်ႈမိူင်း (မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ) သေ တႃႇလီႇပၼ်ႇ
ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ တေဢုပ်ႉပိူင်ႇၵႂႃႇလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင် သျႃႇရီႇယႃႇ၊ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵတ်းယဵၼ် လႄႈ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၼႆသေ တႄႇတူင်ႉၼိုင်ၽႄႈမႃး ၼႃႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇ ၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ၊ မီးဢေႃးၸႃႇဢႃႇၼႃႇ ႁူမ်ႇငမ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဝႆႉတေႉတေႉၼႆယဝ်ႉ။

Photo – taliban

ပီႊ 1995 လိူၼ် September  တႄႇယိုတ်းသိမ်းလႆႈ ၸႄႈမိူင်းရီႇရႅၵ်ႉ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းမိူင်း
ဢီႇရၵ်ႉ။ ၶၢဝ်းတၢင်းၼိုင်ႈပီ သိမ်းလႆႈဝဵင်းလူင်ၵႃႇလ်ပူႇ၊ ပူတ်းပႅတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၵူႇရၢတ်ႇၼူႇတိတ်ႇရႅၵ်ႉ ပႃႇၼီႇ ၵေႃႉဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႃႇတင်ႈၸုမ်းမူႇၵျႃႇႁေႇတိၼ်ႇ၊ ဢၼ်တေႃႇသူႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ သူဝ်ႇပီႇယႅတ်ႉ ရၢတ်ႉသျႃး ၼၼ်ႉလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ ပီႊ 1998 ပႆႇထိုင်လီ ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ၶဝ် ၵုမ်းၵမ်လႆႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ 90%။

ၵူၼ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ၸူမ်းတွၼ်ႈတႃႇလီႇပၼ်ႇ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸွႆႈမွတ်ႇမူၺ်ႉ ၵၢၼ်ၵိၼ်သူး ၵိၼ်လၢပ်ႈ၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင်၊ ပူၵ်းပွင်သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလီလိူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ႁဵတ်းပၼ်လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈလီ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ၶဝ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ။

မိူဝ်ႈတေႇတႄႉ ၵူၼ်းမိူင်းႁၼ်လီၸူမ်းၸွမ်းယူႇသေတႃႉ ဝၢႆးတႃႇလီႇပၼ်ႇၶဝ်တမ်းပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇ ယိပ်းၵမ်မႃးၵေႃႈ မီးလွင်ႈထဵတ်ႈႁၢမ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၸဵမ်လွင်ႈပၼ်တၢမ်ႇ ဢမ်ႇၸွမ်းပၵ်းပိူင်ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၽိတ်းမႅၼ်ႈၵူတ်ႉလုၵ်ႈထုၵ်ႇမေးပိူၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၶႃႈႁႅမ်ပိူၼ်ႈတၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ ၼႄၽၢႆႇၼႃႈၵူၼ်းတင်းၼမ်၊ ၵူၼ်းလၵ်ႉၸၵ်ႉၶုတ်ႈ – ၺႃးတႅပ်းမိုဝ်း ဝႃႈၼႆႉ။ ၵၢၼ်ပၼ်တၢမ်ႇႁၢဝ်ႈႁႅင်း ဢၼ်ၽိတ်းပၵ်းပိူင်ၼႆႉ တႄႇမိူဝ်ႈတႃႇလီႇပၼ်ႇယိပ်းဢႃႇၼႃႇဢၢမ်းၼၢတ်ႈ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၼႂ်းပီႊ 1996-2001 – ၵူၼ်းၸၢႆးတေလႆႈဝႆႉၼူတ်ႇ ၵၢင်းယုမ်း (ဢမ်ႇဝႆႉဢမ်ႇလႆႈ)၊  ၶဵၼ်းၶဵၼ်းႁူဝ်၊ ၼၢင်းယိင်း တေလႆႈၼုင်ႈၶူဝ်း ႁူမ်ႇႁူဝ်တေႃႇတိၼ် (ပိၵ်ႉၼႃႈပႃး၊ တေႃႉတႄႉဝႆႉႁူးတႃ) ၼၢင်းယိင်းဢႃႇယု 10 ပီႊၶိုၼ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း၊ ဢမ်ႇလႆႈတိုဝ်းၶႅပ်းတိၼ်သူၼ်ႈသုင်၊ ၵႂႃႇၵႄႈၵၢင်ပိူၼ်ႈ တေလႆႈမီးၵူၼ်းထိင်း၊ တေဢမ်ႇလႆႈတွပ်ႇထဵင်ၸဝ်ႈၽူဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈႁၢႆႉၼဝ်ႈၵိုၵ်းတူဝ်ဝႆႉ လူၺ်ႈပုၼ်ႉပႅၼ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်း၊ ပေႉၵိၼ်တဵၵ်းတဵင်ၾိင်ႈငႄႈ/ထုင်း၊ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်သုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းပီႊ 2001၊ ယႃႉႁုၼ်ႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ (ၽြႃးၸုၵ်းၵိုၵ်းၸပ်းလွႆလူင်) ဢၼ်မီးၼႂ်းပွတ်းၵၢင် မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇ ၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ၊ လၢႆလၢႆမိူင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉတုၵ်းယွၼ်း ယႃႇႁႂ်ႈယႃႉလူႉလႅဝ် (ၵွပ်ႈပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၵိုၵ်းပိုၼ်းလူင်လုမ်ႈၾႃႉ) ၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇထွမ်ႇ ဢမ်ႇဢဝ်။

မိူင်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ႁႅင်း မၵ်းမၼ်ႈၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ ၽွင်းၶဝ်မီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈ ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉ မီး 3 မိူင်း- မိူင်းယူႇဢေႇဢီး၊ မိူင်းသေႃႇတီႇဢႃႇရေးပီးယႃး၊ မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ။ ဢၼ်ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ် တႃႇလီႇပၼ်ႇမႃးၼႆႉ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမိူင်းဢၼ်ပူၵ်းပွင်ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် မိူဝ်ႈၽွင်းၵူႈမိူင်းမိူင်း တတ်းၶၢတ်ႇသၢႆၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ ၽွင်းတၢင်မိူင်းတေႃႇမိူင်းၼၼ်ႉ ပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ ပဵၼ်မိူင်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ဢၼ်ၵိုတ်းသၢႆၵၢၼ်ၽွင်းတၢင် ဝႃႈၼႆ။

ယွၼ်ႉသင် ဢမေႇရိၵၼ်ႇ ဢဝ်သိုၵ်းၶဝ်ႈမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ?

ဝၼ်းထီႉ 11 September 2001 ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ် ႁိူၼ်းတိူၵ်ႈ (World Trade Center) သုၼ်ၵၢင်တီႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလုမ်ႈၾႃႉ  ထုတ်ႇၺႃး ႁိူဝ်းမိၼ်လၢႆလၢႆလမ်း လမ်ၽႃႇသႂ်ႇသေ ၵူၼ်းတင်း လုမ်ႈၾႃႉ တူၵ်းၸႂ်လႆတိုၼ်ႇၵၼ် လွင်ႈပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်ၼႆႉတေႉတေႉ။ ၽၢႆႇၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇ FBI, CIB ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် ၸွပ်ႇငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶေႃႈမုၼ်း ပဵၼ်ၼမ်ႉမိုဝ်းၽႂ်ၼႆသေ မီးငိူၼ်ႈငဝ်ႈ သၢႆၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇဝႆႉ။ ဢွၼ်ဝႃႈၸုမ်း Al-Qaeda  ဢၼ် ဢူဝ်ႇသႃႇမႃႉ ပိၼ်ႇ လႃႇတဵၼ်ႇ (Osama bin Laden) ဢွၼ်ႁူဝ် ဝၢင်းၽႅၼ် ၸီႉသင်ႇၶဝ်ႈတိုၵ်း World Trade Center ၼၼ်ႉ မူၵ်းၸုမ်းသွၼ်ႉႁူမ်ႈ တႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႃႇလီႇပၼ်ႇ ၊ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇၶဝ်ဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈၼႆႉသေ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ် ၶဝ်ႈလူမ်ႇတိုၵ်း မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 7 October 2001၊ ယိုတ်းလႆႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇယဝ်ႉ ပူတ်းပႅတ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႃႇလီႇပၼ်ႇ ႁူဝ်လိူၼ် December 2001။ ၸုမ်းဢွၼ်ႁူဝ် တႃႇလီႇပၼ်ႇ လႆႈသွၼ်ႈပၢႆႈၼီႈ သိူင်ႇတူဝ်ယူႇဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ၊ ပွတ်းၵႅတ်ႇတႃႇသေ ၵုမ်းၵမ်ၸီႉသင်ႇ ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ တေႃႇသူႈ သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃးမႂ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဝႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ ၶဝ်မူၵ်းတူဝ် ၼႂ်းမိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ ဢမ်ႇတွၼ်ႉယွၼ်းႁပ်ႉသေပွၵ်ႈ။ တေႃႇထိုင် ၽၢႆႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇႁူႉဝႃႈ ဢူဝ်ႇသႃႇမႃႉ ပိၼ်ႇ လႃႇတဵၼ်ႇ (Osama bin Laden) မီးၼႂ်းမိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇၼႆသေ သူင်ႇၸုမ်းသိုၵ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶဝ်ႈၶႃႈႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 2 May 2011 ။

ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇႁၢင်ႈႁႅၼ်း ထွၼ်သိုၵ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ

ၼႂ်းလိူၼ် February 2021 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ် တူဝ်ႇၼႄႇ ထရမ်ႉ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈတူၵ်းလူင်း ၵဵဝ်ႇၵၢၼ်ငမ်းယဵၼ် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႄႈ တႃႇလီႇပၼ်ႇ သေ မီးၶေႃႈတူၵ်းလူင်း ၵၼ်ဝႆႉလၢႆၶေႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉလွင်ႈၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈတိုၵ်းပၢင်သဝ်း သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ၊ ၶဝ်ႈတိုၵ်းၼႂ်းဝဵင်း ဝႆႉၵူၼ်းမိူင်းပဵၼ်ပဝ်ႉမၢႆသေ ၶႃႈႁႅမ်တၢႆ ၵေႃႈလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ  လႅၵ်ႈလၢႆႈၼီးပိဝ်ႇႁႃႇၶဝ်မႃး ၼႆၵေႃႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉတီႈၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်း ၸုမ်းၽူႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ  ၽူႈဢၢၼ်ႇၶၢဝ်ႇ ၽူႈတႅပ်ႈတတ်းတြႃး၊ ၽူႈတူင်ႉၼိုင်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်၊ ၼႆတႄႉဢမ်ႇႁၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ တိုၵ်ႉယိပ်းတိုဝ်း ဝႃႇတၸပ်းၽၢႆႇပူၼ်ႉလိူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ပၢႆးတိုၵ်း ၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆသေတႃႉ ဝႃႇတၸပ်းၽၢႆႇၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ လႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။

ဝၢႆးၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၸွမ်ၸိုင်ႈ ၵျူဝ်း ပၢႆႇတႅၼ်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ တေထွၼ်သိုၵ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ဝၼ်းထီႉ 31 August 2021 ဝၼ်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ယုပ်းၽၢၼ်ႈ မႆႈၸႂ် သင်ဢမ်ႇလႆႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉ တေဢမ်ႇႁႄႉၵင်ႈလႆႈၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၸွမ်သိုၵ်း ဢေႃႇသတိတ်ႉ၊ ၽၢႆႇဢွၼ်ႁူဝ် တပ်ႉသိုၵ်းဢမေရိၵၢၼ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ
လၢတ်ႈဝႃႈ ၽၢႆႇၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇဢမေရိၵၢၼ်ႇၶဝ် လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးသိုၵ်းဢမေရိၵၢၼ်ႇ ထွၼ်ဢွၵ်ႇယဝ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 6 လိူၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ၸၢင်ႈတူၵ်းသုမ်းလႆႈၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။

လၢႆးသိုၵ်းၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ

ဝၢႆးသေတႃႇလီႇပၼ်ႇ သုမ်းသိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ၊ ၸုမ်း NATO ယဝ်ႉ ၶိုၼ်းၵေႃႇတူဝ် ႁွမ်ႁႅင်းၵမ်းလွႆးလွႆး တေႃႇထိုင် ၶဝ်ႈတိုၵ်းဝဵင်းလူင်ၵႃႇလ်ပူႇ မႃးလၢႆလၢႆပွၵ်ႈ၊ ၼႂ်းပီႊ 2012 လိူၼ် September ၶဝ်ႈတိုၵ်း ပၢင်သဝ်းၸုမ်း NATO ၊ ပၢင်သဝ်းပႃႇသတီႇရၢၼ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းလိုဝ်းလင်တေႉတေႉ။

ၼႂ်းပီႊ 2013 ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈပိုတ်ႇလုမ်းဝႆႉတီႈမိူင်းၵႃႇတႃႇရ်ၼၼ်ႉ လၢႆၽၢႆႇႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်သၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆးလီ တႃႇၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ဝႃႈၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵႄႈၵၢင်သွင်ၽၢႆႇၵေႃႈ ယွၼ်ႉတိုၵ်ႉထၢင်ႇထိူမ်ၵၼ်လႄႈ ပၢင်တိုၵ်းသိုပ်ႇပဵၼ်ယူႇ၊ သိုပ်ႇမီးယူႇ။

Photo – GETTY IMAGES

ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇၶဝ် တေၸႂ်ႉလၢႆးသိုၵ်း ႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁၢႆႉၵျၢမ်း ထိုင်တီႈမီးၸိုဝ်ႈပဵၼ်ၸုမ်းၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉၼႆ
ၵွၼ်ႇ၊ တွၼ်ႈလၢႆးတိုၵ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်းတီႈၵူၼ်းၶွၼ်ႈၼမ်၊ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ လုမ်းၽွင်းတၢင်၊ ႁၢင်ႈၵၢင်
မၢၵ်ႇတီႈၵူၼ်းၶွၼ်ႈၼမ်၊ ယႃႉလူႉလႅဝ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇသႃႇသၼႃႇတီႈၵိူဝ်းယမ်၊ ၽူႈယႂ်ႇၵူၼ်းလူင် ၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ မၢၵ်ႇမတ်ႉၵပ်းတူဝ်သေ (ၶၢမ်ႇတၢႆ) ၶဝ်ႈတိုၵ်းတီႈလမ်ႇလွင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပဝ်ႉမၢႆ ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းၶဝ်ႈယႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။

သျႃႇရီႇယႃႇ ၼႆႉပဵၼ်ဢီသင်?

သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ မီးၼႂ်းၵျၢမ်း သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ ၵုင်ႇဢႃႇ ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ။ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း တမၢၼ်ႇတေႃႇမူဝ်ႇႁႃႇမႅတ်ႉ
လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇမုတ်ႇသလိမ်ႇၵူႈၵေႃႉ ၶိုၼ်ႈၵျွင်း (ဝတ်ႉ)၊ ၵမ်သိၼ်(ယိူၼ်ႉတၢင်းၵိၼ်တၢင်း ယႅမ်ႉ၊ ယၢမ်ႈငိၼ်းပႃးထႅင်ႈဝႃႈ – ၽွင်းၵျၢင်ႉၵမ်ၼၼ်ႉ တေႃႈၼင်ႇၼမ်ႉလၢႆးၵူၺ်း ယင်းဢမ်ႇဢိုၼ်လူင်း ၶေႃး)၊  လူႇတၢၼ်းတၢင်းၵိၼ်ပၼ် ၵူၼ်းယၢၵ်ႈၵူၼ်းၽၢၼ် ၸဵမ်ၵႂႃႇၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈယူႇသဝ်းၽဝ ၵူၼ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇ တေလႆႈၵျၢင်ႉၵမ်/တိုဝ်းၵမ် ႁဵတ်းၸွမ်း ပဵၼ်ပိူင်ၸီႉၼေသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇၵၢင်ၸႂ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ၶႂ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈၸႂ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇၵူၼ်းမုတ်ႇသလိမ်ႇၵူႈၵေႃႉ ယူႇသဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇတေႃႇဝၼ်းၼၼ်ႉ ပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ ၸီႉၼႄ  ၼႄႉၼမ်းပၼ်ဝႆႉၼႆယူႇ။

တူဝ်ယၢင်ႇ- မုတ်ႇသလိမ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ ဝၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ မီးဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်းမႃးၸူဝ်းႁွင်ႉၵႂႃႇလႄႇ
တီႈလၢၼ်ႉပႃး(Bar) ၼႆ- သင်ဝႃႈၵႂႃႇတီႈလၢၼ်ႉပႃးၼၼ်ႉ ၸွင်ႇမၼ်းယူႇၼႂ်းၶႂၢင်ႉၶွပ်ႇဝူင်း ဢၼ်သႃႇသၼႃႇတမ်းဝၢင်းဝႆႉ ႁိုဝ် ဢမ်ႇယူႇၼႆၼၼ်ႉ ဢဝ်ၶေႃႈၼႄႉၼမ်းတီႈ ၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ၽၢႆႇသျႃႇရီႇယႃၼႆႉ လႆႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။

 ပိူင်တၢမ်ႇဢၼ်ႁၢဝ်ႈၵျၢမ်း မီးၸိူင်ႉႁိုဝ်?

ၼႂ်းပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ ပိူင်တၢမ်ႇပဵၼ်ဝႆႉ 2 သႅၼ်း။ သႅၼ်းဢၼ်ၽိတ်းယႂ်ႇႁၢဝ်ႈႁႅင်း(ရႃႇၸဝၢတ်ႈ)ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၽိတ်းမႅၼ်ႈ “ႁၢတ်ႉ” ၼႆသေ ထုၵ်ႇမၵ်းတမ်းပၼ်တၢမ်ႇ။ သႅၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ
“တႃႇၸီႇ” ၼႆသေ သင်ၽိတ်းမႅၼ်ႈသႅၼ်းၼႆႉတႄႉ ၽၢႆႇတႅပ်းတတ်းတြႃးၶဝ် ၵေႃႉတႅပ်းတတ်းပၼ်တၢမ်ႇၵႂႃႇ
ဝႃႈၼႆ။ ပေႃးၽိတ်းမႅၼ်ႈယႂ်ႇလူင် “ႁၢတ်ႉ”  ပဵၼ် လွင်ႈလၵ်ႉလွင်ႈၸူၼ်ၼႆ ဢဝ်ပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇဝႃႈ ပၼ်တၢမ်ႇႁၢဝ်ႈႁႅင်း ထိုင်တီႈတႅပ်းမိုဝ်းလႆႈ ၼင်ႇပၵ်းပိူင် မၢႆမီႈ ဝႃႈဝႆႉ။ သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ မီးလွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈယွႆႈ ယႅမ်းဝႆႉလႄႈ လွင်ႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ
ပွၼ်ႈသွၼ်ပၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသေ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉသေ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ဝတ်ႉၵျွင်း 5 မဵဝ်း။ ၼႂ်းသုၼ်ႇၼီႇဢိတ်ႇ
သလၢမ်ႇၼႆႉ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ် 4 မဵဝ်း – ႁၢၼ်ႇပလီ၊ မႃႇလီၵီႇ ၊ သျႃႇၽီႇဢီႇ၊ ႁၢၼ်ၽၵီႇသေ၊  သျီႇဢႃႇဢိတ်ႇ
သလၢမ်ႇသမ်ႉ ပဵၼ်သျီႇဢႃႇၵျႃႇၾလီႇ။

ယွၼ်ႉလွင်ႈၵၢၼ်ပိၼ်ႇတီႈပွင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ပၵ်းပိူင်သျႃႇရီႇယႃႇၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်
(ပိၼ်ႇတီႈပွင်ႇဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်) လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး 5 မဵဝ်း ဝႃႈၼႆဝႆႉ။

သဵၼ်ႈတၢႆ သိုၵ်းဢမေရိၵၢၼ်ႇ လႄႈ ၸုမ်း NATO ၼႂ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ

ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ သပ်းၸႅင်ႈၶၢဝ်ႇဝႆႉ သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႄႈ ၸုမ်း NATO တေလႆႈထွၼ် ႁႅင်းသိုၵ်းဢွၵ်ႇ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ၼႂ်းဝၼ်းထီႉ 31 August 2021 ပဵၼ်ဝၼ်းလိုၼ်ႈသုတ်း လႄႈ ႁႂ်ႈၼႅတ်ႈႁိပ်ႈဢွၵ်ႇမိူဝ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၼင်ႇဝၼ်းမၵ်းတမ်းၵၼ်။

ၸွမ်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႆႈလၢတ်ႈဝႆႉ တေဢွၵ်ႇမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ၼႂ်းဝၼ်းထီႉ 31 August 2021 ၼႆသေတႃႉ တႃႇထွၼ်ဢွၵ်ႇ သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၵူႈတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးထုၵ်ႇလႆႈလိူဝ်တိူဝ်း ၶၢဝ်းယၢမ်းၵေႃႈ ၵႃႈတေလႆႈလိူဝ်ယူႇ ဝႃႈၼႆ။

ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇ ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ Suhail Shaheen ဝႃႈ သင်ဝႃႈ လိူဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ
ၼၼ်ႉၼႆ မိူၼ်တင်းဝႃႈ ဝၼ်းသိမ်းလႆႈမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ လိူဝ်မႃးထႅင်ႈၵူၺ်း။  ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၼ်ၵေႃႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈသွင်ၽၢႆႇ ၸၢင်ႈလုလႅဝ်ၵႂႃႇ။ သင်တိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇလိူဝ်ၵႂႃႇၼႆ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၵႃႈတေလႆႈ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတွပ်ႇတႅၼ်းၵႂႃႇ ၼင်ႇငဝ်းလၢႆးပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။

ၶၢဝ်းတၢင်း 20 ပီႊ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ

ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ သူင်ႇသိုၵ်း တိုၵ်းၸုမ်း Al-Qaeda  ၊ ပူတ်းလူင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႃႇလီႇပၼ်ႇ ၼႂ်းလိူၼ် December 2001 လႆႈဢွၵ်ႇယၢၼ်ပွၵ်ႈမိူၼ်းၶိုၼ်း လိူၼ် August 2021  ၼႆႉ  သိုၵ်း ဢမေရိၵၢၼ်ႇ လူႉတၢႆ 2,352 ၵေႃႉ၊ မၢတ်ႇၸဵပ်း – 20,666 ၵေႃႉ၊ သိုၵ်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ လႄႈ ပလိၵ်ႈ လူႉတၢႆ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းၼႆႉ 66,000 ၵေႃႉ(ဢမ်ႇတႅတ်ႈတေႃးလီ)၊ ၵူၼ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ လူႉတၢႆ ၸွမ်းပၢင်တိုၵ်း 47,245 ၵေႃႉ။ ပၢင်တိုၵ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇၼႆႉ ၸုမ်း NATO ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၸွမ်းၽၢႆႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေ တိုၵ်းၸွႆႈ – ၽူႈႁၢပ်ႇထၢမ်းၵၢၼ်သိုၵ်း NATO vlhတၢႆ 1,144 ၵေႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။

ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၸႂ်ႉၸၢႆႇငိုၼ်းသဵင်ႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 20 ပီႊ ၼႂ်းမိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ -2,261,000,000,000 တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ($2 trillion) လိူဝ်လိူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။

ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပူၵ်းပွင်ပၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ၊ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄၸိုင်ႈမိူင်း ႁႅင်းသိုၵ်း 300,000 ၵေႃႉ၊  ၸႂ်ႉငိုၼ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႇလီႇယၼ်ႇၵေႃႈ ႁၢႆၼမ်ႉႁၢႆသၢႆးၵႂႃႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းမွၵ်ႈ ၽၢၵ်ႇလိူၼ်သၢဝ်းဝၼ်း၊ ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇသိုၵ်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ၊ လူတ်ႉၵႃးၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ႁိူဝ်းမိၼ်ၽၢႆႇသိုၵ်း၊ ပႃးၸဵမ်ၵွင်ငိုၼ်းတေႃႇလႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႃႇလီႇပၼ်ႇ ယိုတ်းလႆႈမူတ်း။

ႁဵတ်ႁိုဝ်လႄႈ တႃႇလီႇပၼ်ႇ ဢွင်ႇပေႉၵႂႃႇငၢႆႈငၢႆႈ

သိုၵ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ မီးပဵၼ် 3 သႅၼ်၊ မီးၶိူင်ႈသိုၵ်းၶိုတ်းၵၢပ်ႈသေတႃႉ ဢမ်ႇဢဝ်ပေႉလႆႈ တႃႇလီႇပၼ်ႇ ဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်းသိုၵ်း မွၵ်ႈႁိမ်းႁွမ်း ၼိုင်ႈသႅၼ်ၼၼ်ႉလႆႈ ၼႆၼၼ်ႉ လၢႆၽၢႆႇထတ်းသၢင်ၸီႉၸမ်ႈၼႄဝႃႈ- ႁႅင်းၸႂ်သိုၵ်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၶႂ်ႈ တေႃႇသူႈတင်း တႃႇလီႇပၼ်ႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈတေႃႇၵၼ်ၼမ်၊      ယွၼ်ႉၼၼ် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း  3-4 ဝၼ်း ပဵၼ်ၶၢဝ်ႇလိုဝ်းလင်တေႉတေႉ၊ ၵၢင်လိူၼ် August 2021 ၼႆႉ သမ်ႉသိမ်းလႆႈဝဵင်းလူင်ၵႃႇလ်ပူႇသေ ဢွင်ႇပေႉသိုၵ်းလီငၢမ်း လူၺ်ႈ လိူတ်ႈဢွၵ်ႇယၢင်တႅၵ်ႇ၊ လွင်ႈလူႉသုမ်း ဢေႇတေႉတေႉ ၼႆယဝ်ႉ။  ဢၼ်တႃႇလီႇပၼ်ႇၶဝ် တိုၵ်းပေႉလႆႈၼႆႉ မိူင်းပႃႇၵိၼ်သတၢၼ်ႇ ယူႇၽၢႆႇလင်သေ ၵမ်ႉထႅမ်ၸွႆႈႁႅင်း ပဵၼ်လၵ်းဝႆႉၼႆၵေႃႈ မီးၶၢဝ်ႇဢွၵ်ႇမႃးပႃးၼင်ႇၼႆ။  (ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ သိမ်းလႆႈၵႃးသိုၵ်း 2,000 လမ်းပၢႆ၊ ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း 40 လမ်း၊ ၶိူင်ႈၵမ်ႉၵႅမ်သိုၵ်း 600,000  ပၢႆ၊ ဢၼ်သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၸွႆႈဝႆႉပၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ(ၵဝ်ႇ) ဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ)။

မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ

မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ပဵၼ်မိူင်းလိၼ်ႁွပ်ႈ (ဢမ်ႇမီးပၢင်ႇလၢႆႇ) (Landlock Country)၊ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းၽၢၼ်ႇ ၵုၼ်ဢေးသျႃးပွတ်းၵၢင် လႄႈ ဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇမီး မိူင်းတၢၵ်ႇၶ်မီႇၼိတ်ႇသတၢၼ်ႇ (Turkmenistan)၊ ဢူႇသပေႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ (Uzbekistan) ၊ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ မီးမိူင်း  တႃႇၵီႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇ(Tajikistan) လႄႈ မိူင်းၶႄႇ တိတ်းၸပ်းလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ။  တၢင်းၵႂၢင်ႈလိၼ်မိူင်းမီး 652,864 square kilometers ဢမ်ႇၼၼ် 252,072 square miles  ပဵၼ်မိူင်းလွႆယႂ်ႇလွႆလူင်၊ မီးႁူဝ်ၵူၼ်း 32.8 လၢၼ်ႉပၢႆ (ၸွမ်းသၢႆမၢႆ ပီႊ 2020)။  ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယူႇသဝ်းႁူမ်ႈၵၼ် မွၵ်ႈ 10 ၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Pashtun 42% ၊ Tajik 27%၊ Hazara 9%၊ Uzbek 9%၊ Aumag 4%၊  Turkmen 3%၊ Baloch 2%၊ တၢင်ႇမဵဝ်း 4%  ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၼပ်ႉယမ်ၵိူဝ်းလီ သႃႇသၼႃႇဢိတ်ႇသလၢမ်ႇ မီး 99.7% ။

ၸွမ်းလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်သျႃးရီႇယႃႇ ဢၼ်ၸုမ်းတႃႇလီႇပၼ်ႇ တမ်းပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းသုမ်း သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼမ်လႄႈ လၢႆလၢႆမိူင်းတူၺ်းႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမိူင်းၼိုင်ႈ  ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။

ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ မိူင်းဢႅပ်ႉၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႉသတၢၼ်ႇ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် လွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ/ၽုၵ်ႇယႃႈ ၼမ်သုတ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ၊ ပီႊ 2020 ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ယႃႈလမ် ဢွၵ်ႇ 6,300 တၼ်ႇ၊ တူၵ်းမႅၼ်ႈသၢင်ႉငိုၼ်း တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 350 million ၊ ၶၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ 1 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ လႆႈ 55 တေႃႇလႃႇဢမေႇရိၵၢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။

တႆးလွတ်ႈလႅဝ်း

ၸၢႆးႁၢၼ်သိုၵ်း (SSA)
27/08/2021

ဢိင်               – UNODC – in 2020
WWW.reuters- com
– Wikipedia
– BBC Burmese
– RFA Burmese
– VOA Burmese News
– TNN world

 

 

 

Facebook

ၶၢဝ်ႇလိုၼ်းသုတ်း