လုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈ

ၵွပ်ႈသင်လႄႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လိူတ်ႇမႆႈမႃး? ၊ ၽေးသၽႃႇဝၵေႃႈ လိူင်ႇၼမ်မႃး? ၊ ရႃႇသီႇဢုတုၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး? ၊ ဢမ်ႇမိူၼ်မိူဝ်ႈ 10 ပီႊ20 ပီႊပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇမိူၼ်မိူဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယူႇ မိူဝ်ႈၶၢႆႉၶၢဝ်းယၢမ်းၵႂႃႇတူၺ်း မၼ်းၵေႃႈတေႁၼ်လႆႈဝႃႈ သၽႃႇဝႁဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးတင်းၼမ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လၢႆလၢႆပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၽၢႆႇသၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် လႆႈပၼ်ၾၢင်ႉထိုင်ဝႃႈ တေပဵၼ်မႃး လုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈ (Global Warming) ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ  ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇလႆႈဢဝ်သႂ်ႇၸႂ်သင်ၼိူဝ်မၼ်း လိူဝ်သေဝႃႈ မၼ်းယင်းတိုၵ်ႉၵႆတူဝ်ယူႇၼႆၵူၺ်း တူၺ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉမၼ်းၵႂႃႇပႅတ်ႈယူႇ။ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင် ႁႅင်းမႆႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းၵေႃႈ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈႁႅင်းမႆႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉသုင်ၶိုၼ်ႈ ၽေးသၽႃႇဝ၊ ၽေးတၢင်းပဵၼ်ၵေႃႈ လိူင်ႇၼမ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈ။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 20 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမႃးၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၾိင်ႈၾႃႉၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်း လႅၵ်ႈလၢႆႈဝႆးလႄႈ ဢၼ်လုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ယူႇတီႈၵူၼ်းႁဝ်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈပဵၼ်မႃး ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈမႃး ၵွပ်ႈဝႃႈႁူဝ်ၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်း တိူဝ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးသေ လႆႈမီးလွင်ႈၶႂၢၵ်ႈတီႈလိၼ်လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းၶွင်ၵေႃႈၼမ်တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး ၼႆယဝ်ႉ။

  1. ဢၢႆၵႂၼ်းၼမ်မႃး။

ယွၼ်ႉႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼမ်လႄႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၵေႃႈတိူဝ်းၶႂၢၵ်ႈၼမ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢၢႆၵႂၼ်းဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈႁူင်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၼမ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလူတ်ႉၵႃးၼမ်မႃးလႄႈ ဢၢႆၵႂၼ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈလူတ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈတိူဝ်းၼမ်မႃးထႅင်ႈသေ ဢၢႆၵႂၼ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။

  1. ပႃႇထိူၼ်ႇလူႉ။

ယွၼ်ႉႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်မႃးလႄႈ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ၊ တႃႇယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၵေႃႈ လႆႈၶႂၢၵ်ႈတီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁဵတ်းႁိူၼ်းႁဵတ်းတီႈယူႇတၼ်းသဝ်းၵႂႃႇ။ တွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၵေႃႈ လႆႈတႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉ၊ ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ ၶုတ်းသႅင်၊ ၶုတ်းၶမ်း၊ ၶုတ်းႁႄႈ၊ ၶုတ်းၵျႅတ်ႉ၊ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ႁဵတ်းၽၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈယႃႉလူႉပႃႇထိူၼ်ႇတင်းၼမ် လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈၸုတ်ႇၽဝ်ပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပႃႇထိူၼ်ႇလူႉလႅဝ်တင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈထိုင်ၼိူဝ် လုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢၢႆၵႂၼ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး လူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈ လူမ်းဢမ်ႇမူတ်းသႂ် Carbon dioxide တေယူႇဝႆႉၼႂ်းလူမ်းသေၼမ်မႃးထႅင်ႈ  ၵွပ်ႈပႃႇထိူၼ်ႇ၊ ပႃႇမႆႉ၊ တူၼ်ႈမႆႉ ဢေႇလူင်းလႄႈ တႃႇတေၸုပ်ႇဝႆႉ Carbon dioxide လူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတဵမ်ထူၼ်ႈသေ လူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေၵႂႃႇၶမ်ဝႆႉယူႇၼိူဝ်လူမ်းယဝ်ႉ ပေႃးဝႃႈမၼ်းယူႇႁိုင်မႃးၵေႃႈ တေၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ တေတိူဝ်းၼႃၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ်ၶႅပ်းသေ သုမ်ႇငမ်းဝႆႉလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းၵႂႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႅင်းမႆႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းၵေႃႈ တိူဝ်းသုင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးဝႃႈလုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈမႃး ၼမ်ႉၵၢမ်ႈတီႈၸိၵ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸိူမ်ႈလႄႈ ႁႅင်းၼမ်ႉၵေႃႈတေသုင်ၶိုၼ်ႈသေ ဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၸမ်ပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ တေၺႃးၼမ်ႉထူမ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းမိူင်းႁဝ်း ဢၼ်မီးၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇသၢမ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးမိူၼ်ၵၼ် ၶၢဝ်းမႆႈၵေႃႈတေမႆႈႁႅင်း၊ ၶၢဝ်းၵတ်းၵေႃႈတေဢမ်ႇပေႃးၵတ်း ပေႃးၵတ်းၵေႃႈတေၵတ်းႁႅင်း၊ ၶၢဝ်းၽူၼ်ၵေႃႈ ၽူၼ်တေဢမ်ႇတူၵ်း ပေႃးတူၵ်းၵေႃႈတေတူၵ်းႁႅင်း ထိုင်တီႈၼမ်ႉထူမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ။

တီႈၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းၵေႃႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ႁူၺ်ႈပဵၼ်လွႆ ပဵၼ်ထိူၼ်ႇပဵၼ်လူင် မီးပႃႇမႆႉၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလီ ၵူၺ်းၵႃႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးပႃႇမႆႉယႂ်ႇမႆႉလူင်ၼႆႉ ဢေႇလူင်းမႃးတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ သူၼ်ႁႆႈ၊ ၼႃႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵေႃႈၼမ်ၶိုၼ်ႈ ၵၢၼ်ယႃႉလူႉထိူၼ်ႇပႃႇၵေႃႈတိူဝ်းၼမ်မႃးသေ ၽေးသၽႃႇဝၵေႃႈတိူဝ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးမိူၼ်ၵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈမႃး လိူဝ်သေတုမ်ႉယွၼ်ႈထိုင်သၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ယဝ်ႉ ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈလႆႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းပဵၼ်ၵႃႇလ (Cholera)၊ တၢင်းပဵၼ်ၶႆႈလိူတ်ႈဢွၵ်ႇ၊ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်မီးသၢၼ်ၵွင်ႉလႄႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်မႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈလိူင်ႇၼမ်တိူဝ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် ႁႅင်းမႆႈသုင်ၶိုၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉမႅင်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းလူမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေယႂ်ႇလႆႈဝႆးယူႇယဝ်ႉ။ မႅင်းဢၼ်ယူႇၸွမ်းၶၢဝ်းမႆႈ မႅင်းမူၼ်းၶမ်း၊ မႅင်းမူၼ်းၶဵဝ်၊ မႅင်းပိၵ်ႇလၢႆး၊ ယုင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တေတိူဝ်းၼမ်မႃးလႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။

တွၼ်ႈတႃႇတေႁႄႉၵင်ႈၼင်ႇႁိုဝ်တေႁႂ်ႈမၼ်းယႃႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇတေႉတေႉ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်းမၼ်းပဵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇၼမ်လိူဝ်သေၼႆႉလႄႈ ၽေးသၽႃႇဝပေႃးတေၸၢင်ႈလူတ်းယွမ်းလႆႈၼၼ်ႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီဢွၼ်ၵၼ်ထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝၵႂႃႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ လုမ်းလႃးတူၺ်းထိုင်ပႃႇထိူၼ်ႇ၊ ဢမ်ႇယႃႉလူႉသၽႃႇဝ၊ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတူၼ်ႈမႆႉႁႂ်ႈၼမ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃး လိူဝ်သေယႃႉလူႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉ တေၸုပ်ႇလူမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈ Carbon dioxide ဝႆႉသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်လူမ်းလီ Oxygen လႄႈ ၸုပ်ႇၼမ်ႉဝႆႉ ထိင်းသိမ်းပၼ်ၼမ်ႉ ယႃႇႁႂ်ႈၼမ်ႉႁႅင်ႈ၊ ယႃႇႁႂ်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈသေ ၸၼ်လိၼ်ဝႆႉယႃႇႁႂ်ႈလိၼ်ၵူၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

ဢၼ်လုမ်ႈၾႃႉလိူတ်ႇမႆႈမႃးၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တေပဵၼ်ၽေးဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈသၽႃႇဝႁဵတ်းပဵၼ် ၼႆသေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းလုၵ်ႉမႃးတီႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းသေ ပဵၼ်မႃးၵူၺ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ႁဝ်းၶႃႈၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီဢွၼ်ၵၼ်ပိုၼ်ၽႄႈပိုၼ်ႉႁူႉၼႆႉသေ သူင်ႇလၢတ်ႈထိုင်ပၢၼ်လုၵ်ႈပၢၼ်လၢၼ် ႁႂ်ႈမေႃၸွႆႈၵၼ်ထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝၵႂႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းလီယူႇသဝ်း မႃးထႅင်ႈလိူဝ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉ။

တႆးလွတ်ႈလႅဝ်း

ပိၼ်ႇတႅမ်ႈ − ၸၢမ်သႅင်
ဢၢင်ႈဢိင်တီႈ
https://www.si.mahidol.ac.th/sidoctor/e-pl/articledetail.asp?id=686

 

Facebook

ၶၢဝ်ႇလိုၼ်းသုတ်း