D-Day ႁိုဝ် ဝၼ်းၵွပ်ႇၵူႈၶိုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း

ၵႂၢမ်းၼမ်း

မိူဝ်ႈဝႃး ဝၼ်းထီႉ 7 September 2021 (လိူၼ်သိပ်းမႂ်ႇ 2 ၶမ်ႈ ပီႊတႆး 2115 ၼီႈ) မီးၶၢဝ်ႇႁူင်လိုဝ်းလင်မႃး လွင်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NUG) ဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ တႄႇပိုတ်ႇပၢင်တိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတူဝ်ႈတင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပတ်းပိုၼ်ႉ  ဢမ်ႇၼၼ် ၵမ်ႈၼမ် တေလၢတ်ႈငၢႆႈငၢႆႈဝႃႈ ဝၼ်း D-Day ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းၵိုၵ်းပိုၼ်းၸွမ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယူႇဝၼ်းၼိုင်ႈ။ ယွၼ်ႉၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် တိုၼ်ႇသၢၼ်ႈၵၼ် ၸဵမ်ၵၢၼ်ၵူတ်ႇၸႅတ်ႈၸွမ်းတႃႈၸွမ်းတၢင်း၊ တူင်ႉၼိုင်ႁႅင်းသိုၵ်း ၸွမ်းၼႂ်းဝဵင်း ၊ ႁိူဝ်းမိၼ်ပၼ်ႇလဵပ်ႈ ၸွမ်းတွင်ႉၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ် ၊ ပၢင်တိုၵ်းၸွမ်းၼႂ်းဝဵင်း ပွတ်းမိူင်းမၢၼ်ႈထုင်ႉပဵင်း တႃႈၵုင်ႈ၊ မၵူၺ်း၊ မၢၼ်းတလေး (ဝဵင်းလိူဝ်ႇ)၊ ၸေႈၵႅင်း  လႄႈ မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶၢင်၊ ယၢင်းၽိူၵ်ႇ ယၢင်းလႅင်၊ ၶျၢင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးပၢင်တိုၵ်း ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ ၵူႈဝၼ်းဝၼ်း ။ ၽၢႆႇၶၢၼ်ပၢၵ်ႇၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸွမ်ႁၢၼ် ၸေႃႇမိၼ်းထုၼ်းတႄႉဝႃႈ  ဢၼ်ၸုမ်း NUG ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈပၢင်ၵုမ်လူင်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ တေၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်လၢႆးႁဵတ်းၼႄဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶွင်ၸုမ်းNUG ၸိူင်ႉၼၼ်ၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။

D-Day ႁိုဝ် ဝၼ်းၵွပ်ႇၵူႈၶိုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းၸွမ်းၼင်ႇ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NUG) ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈတၢႆ ၸွမ်းပၢင်တိုၵ်း၊ တီႈထုၵ်ႇၶဝ်ႈလူမ်ႇတိုၵ်း၊ ၸွမ်းလၢၼ်ႇၸွမ်းၵဵၵ်ႉ – တၢႆဢမ်ႇယွမ်း 580 ၼႆယဝ်ႉ။ တူၺ်းတီႈၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ AAPP ၸုမ်းလူလွမ်ၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈ ဢွၵ်ႇၼႄႇဝႆႉ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 7 September 2021 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းလူႉသဵင်ႈတၢႆ – 1,051 ၵေႃႉ ၊ ထုၵ်ႇတီႉၺွပ်း -7,962 ၵေႃႉ၊ ထုၵ်ႇၺွပ်းၶင်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉ – 6,313 ၵေႃႉ၊ ထုၵ်ႇၺႃးၶေႃႈႁႃ တႃႇတီႉၺွပ်း -1,984 ၵေႃႉ။

ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပိူင်ပဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈငဝ်ႈငႃႇၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇမၼ်ႈၼိမ်၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢမ်ႇမီးလႄႈ ၸင်ႇလုၵ်ႉၵိူတ်ႇပဵၼ်ၾႆးမႃး ၶၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်းၼၢၼ်း 60 ပီႊပၢႆယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းပဵၼ်မႃး ငဝ်းလၢႆးႁၢင်ႈႁၢႆႉၵႃႈႁိုဝ် ၊ ငဝ်းလၢႆးလီၼင်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပူၼ်ႉလွတ်ႈလႆႈ ၵူၼ်းယူႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူႈၵေႃႉ ႁူႉၵႃႈတေလႆႈႁူပ်ႉတေႃႇၼႃႈလႄႈ ၶတ်းၸႂ်ၵႄႈလိတ်ႈၵႂႃႇၵူၺ်း။

ဝၼ်းD-Day မီးတီႈပွင်ႇသင် လုၵ်ႉလႂ်မႃး လမ်ႇလွင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်

ဝၼ်းထီႉ 6 June 1944 ၽွင်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်း (2) ၸမ်တေယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူင်းဢူၺ်းလီတင်း ၾရင်ႇသဵတ်ႇ သူင်ႇႁႅင်းသိုၵ်းၶဝ် ၶိုၼ်ႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ၼႂ်းမိူင်းၼေႃႇမၼ်ႇတီႇ (Normandy Country)  ႁႃႈတီႈ ၸႂ်ႉမၢႆလပ်ႉတင်း (5) တီႈၼၼ်ႉဝႃႈ  ယူႇထႃႇ(Utah), ဢူဝ်ႇမႁႃႇ (OMaHa), ၵူဝ်းတ် (Gold), ၵျူႇၼူဝ်ႇ (JuNo), သွတ်ႉ (Sword)   ၸွမ်းၸိုဝ်ႈပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ၶဝ်သူင်ႇႁႅင်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈၵႂႃႇသေ ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်တင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ D-Day ၼႆယဝ်ႉ။

တီႈပွင်ႇ D-Day

D တူဝ်ၼႃႈသုတ်းၼၼ်ႉ ယေႃႈဢဝ်မႃးတီႈ Deliverance ပွင်ႇဝႃႈ ပၼ်ၶိုၼ်း၊ ပူတ်းပွႆႇ ၊ မွပ်ႈဢၢပ်ႈၶိုၼ်း တီႈၼႆႈ တေမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပူတ်းပွႆႇပၼ်မိူင်းဢၼ် ၵျႃႇမၼီႇယိုတ်းသိမ်းဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။

လႄႈတီႈပွင်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသမ်ႉ D ၼႂ်း D-Day မၢႆထိုင်ဝၼ်းထီႉ ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ D-Day လႄႈ H-Hour ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ၽၢႆႇသိုၵ်း ဢၼ်တမ်းဝၢင်း ဝၼ်းထီႉလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းတႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ပႆႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈတႅတ်ႈတေႃး ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်လွင်ႈလပ်ႉ။

ဝၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ် တပ်ႉသိုၵ်းၵူႈၽၢႆႇၽၢႆႇ(တပ်ႉၼမ်ႉ၊ တပ်ႉၵၢင်ႁၢဝ်၊ တပ်ႉပႆလိၼ်) ႁူမ်ႈၵၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ၶၢဝ်းတၢင်း (1) ပီႊပၢႆယဝ်ႉ ၸင်ႇလူင်းမိုဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇပူတ်းပွႆႇမိူင်းၼႂ်းယူးရူပ်ႇ (Europe) ပွတ်းႁွင်ႇ၊ ပွတ်းတူၵ်း ႁႂ်ႈပူၼ်ႉလွတ်ႈတႂ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼႃႇၸီႇယိုတ်းသိမ်းၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ငဝ်းလၢႆးပိူင်ပဵၼ်ၼႂ်းဝၼ်းၽႅၼ်ၵၢၼ် D-Day ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၽွင်ႈ

ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း ၸုမ်းသိုၵ်းမိူင်းဢူၺ်းလီၶဝ် သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းလူင်းၸွင်ႈ(Paratrooper) ၼႅဝ်းၼႃႈသိုၵ်းၶွင်သိုၵ်းၸုမ်းသိုၵ်းၼႃႇၸီႇ(Nazi)  ၼႂ်းဝၼ်းထီႉ 6 June 1944 ယၢမ်းတဵင်ႈၶိုၼ်းပၢႆပၢႆသေ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ႁိူဝ်းတိုၵ်းၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်လမ်းၵေႃႈ ၶၢႆႉၶဝ်ႈဢဝ်တီႈယူႇဝႆႉၸွမ်းၼွၵ်ႈပၢင်ႇႁၢတ်ႇသၢႆး ႁၢင်ႈႁႅၼ်းပႂ်ႉ တႃႇၶဝ်ႈလေႃႇတိုၵ်း။

တီႈတႄႉ လွင်ႈၸုမ်းသိုၵ်းမိူင်းဢူၺ်းလီၶဝ်တေၶိုၼ်ႈၾင်ႇၼႆ  တပ်ႉသိုၵ်းၵျႃႇမၼီႇၶဝ်ၵေႃႈ လၢမ်းၶၢတ်ႈလႆႈယူႇ  ၵူၺ်းၵႃႈၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၶဝ်သမ်ႉဝူၼ်ႉဝႃႈ တေပဵၼ်ၵၢၼ်တိုၵ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈသူၼ်ၸႂ်တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၽႅၼ်ၵၢၼ် တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းဢူၺ်းလီၶဝ်ဝၢင်းဝႆႉၼၼ်ႉ မီးၽႅၼ်လွၵ်းလၢႆးၼိုင်ႈ   ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈ သိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်ႈၽင်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈမၢႆလပ်ႉဝႃႈ  Gold  ၼႆ ၵျႃႇမၼီႇၶဝ်ဢမ်ႇလၢမ်းလႆႈ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇ (Canada) ၵေႃႈ သူင်ႇႁႅင်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈသိမ်းလႆႈ ၽင်ႇဢၼ်ၸႂ်ႉ ၸိုဝ်ႈမၢႆလပ်ႉဝႃႈ  ၵျူႇၼူဝ်ႇ (JuNo)  သိုၵ်းဢင်းၵိတ်ႉသမ်ႉႁုပ်ႈယိုတ်းလႆႈ ႁၢတ်ႇသၢႆးသွတ်ႉ (Sword)၊ သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ႁုပ်ႈယိုတ်းလႆႈ ႁၢတ်ႇသၢႆးယူႇထႃႇ(Utah)  သေ တီႈၼၼ်ႈ ဢမ်ႇလူႉတၢႆ မၢတ်ႇၸဵပ်းၼမ်ၵႃႁိုဝ်သေတႃႉ  တီႈႁၢတ်ႇသၢႆးဢူဝ်ႇမႁႃႇ (OMaHa) ၼၼ်ႉတႄႉ သိုၵ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် လူႉတၢႆမၢတ်ႇၸဵပ်းၼမ်တႄႉတႄႉ။

ႁႅင်းသိုၵ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ် D-Day  ၵႃႈႁိုဝ် ?

ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ် D-Day ၼႆႉ  ၸႂ်ႉႁိူဝ်း 7,000 လမ်း တေႃႉႁႅင်းသိုၵ်း 156,000 ၵေႃႉ  လႄႈႁိူဝ်းမိၼ် 10,000 လမ်း  ၵႂႃႇတီႈၼေႃႇမႅၼ်ႇတီႇ ၸွမ်းၽင်ႇႁၢတ်ႇသၢႆးတင်း (5) တီႈ လႆႈဝႃႈ တႃႇသူင်ႇႁႅင်းသိုၵ်းၶိုၼ်ႈၽင်ႇၼေႃႇမႅၼ်ႇတီႇလႆႈၼၼ်ႉ  လႆႈႁႅင်းၵမ်ႉၸွႆႈတီႈ တပ်ႉသိုၵ်းၵၢင်ႁၢဝ် လႄႈ ႁိူဝ်း (တပ်ႉၼမ်ႉ)  ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်လိူဝ်ၽၢႆႇသိုၵ်းၵျႃႇမၼီႇလၢႆလၢႆပုၼ်ႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းဝၼ်း D-Day ဝၼ်းလဵဝ် ၽၢႆႇတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းဢူၺ်းလီ လႆႈသုမ်းႁႅင်းၵူၼ်းၶဝ်ၵႂႃႇ 4,400 ၵေႃႉ၊ မၢတ်ႇၸဵပ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ 9,000 ၵေႃႉၼႆ ၊ လွင်ႈလူႉသုမ်းၵူၼ်း ၽၢႆႇသိုၵ်းၵျႃႇမၼီႇတႄႉ ဢမ်ႇႁူႉတူဝ်ၼပ်ႉတႅတ်ႈတေႃးသေတႃႉ လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ တေမီးယူႇမွၵ်ႈ 4,000-9,000 ၵေႃႉၼႆ။

ဝၢႆးဝၼ်း D-Day ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်?

ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ သူင်ႇၵူၼ်းၶဝ်ၶိုၼ်ႈယိုတ်းသိမ်ႈလႆႈၼႂ်းဝၼ်းလဵဝ်သေတႃႉ သိုၵ်းမိူင်းဢူၺ်းလီၶဝ် ထုၵ်ႇသိုၵ်းၼႃႇၸီႇၵျႃႇမၼႆ မိပ်ႇဢီးႁႂ်ႈလူင်းပၢင်ႇလၢႆႇၶိုၼ်းယူႇၵမ်းၼိုင်ႈ ။

ၶဝ်လႆႈၶတ်းၸႂ်ထႅမ်ႁႅင်းသိုၵ်းႁႂ်ႈဝႆးလိူဝ်သိုၵ်းၼႃႇၸီႇ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇယၢင်ႈၶိုၼ်ႈၽၢႆႇၼႃႈၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၵပ်ႉၵႅပ်ႈလႄႈ ၵၢၼ်ႁပ်ႉမိုဝ်းၸွမ်းမိူင်းဢွၼ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၼေႃႇမင်ႇတီႇ ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူင်ႉထိူင်းဝႆႉ။ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ယွၼ်ႉႁႅင်းသိုၵ်းၼမ်လိူဝ်လႄႈ ႁႅင်းၵမ်ႉၸွႆႈတၢင်းၵၢင်ႁၢဝ် ဢၼ်ၵျႃႉလိူဝ်ၵျႃႇမၼီႇသေ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ သုမ်းၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈယႃႇ လိုၼ်းသုတ်း တီႈၼၼ်ႈ ၽၢႆႇၸုမ်းမိူင်းဢူၺ်းလီၶဝ်လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈဢွင်ႇပေႉၵႂႃႇ။

တႆးလွတ်ႈလႅဝ်း

ပၢႆၵမ် – ယိင်းၸၢမ်မူၼ်း
ဢိင် – www.aapp.org
– bbc.com/thai/international
https://artsandculture.google.com/exhibit/gQcirO57?hl=th
– bbc.com/Burmese